به گزارش خبرگزاری حوزه از اصفهان، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد قناد معتمدی، شب گذشته در مراسم نکوداشت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی در مدرسه علمیه امام کاظم، با تشریح یکی از ویژگی‌های برجسته روش فقهی ایشان، اظهار داشت: آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی در کنار دقت علمی و تتبع گسترده، در استنباط احکام به وجدان و ارتکازات عرفی توجه ویژه‌ای داشتند و این دریافت‌ها را در فهم ادله مقدم می‌دانستند.
وی با بیان اینکه استدلال بیرونی نباید با دریافت وجدانی انسان تعارض داشته باشد، افزود: دلیل باید به‌گونه‌ای ارائه شود که در وجدان انسان پذیرفته شود؛ نمی‌توان استدلالی را وارد کرد که نتیجه آن کنار گذاشتن دریافت روشن و درونی انسان باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین معتمدی با اشاره به نقش عرف در این روش علمی بیان کرد: عرف صرفاً یک قرینه بیرونی برای فهم الفاظ نیست، بلکه در شکل‌گیری معنای جمله، تشخیص موضوع و محمول و فهم نسبت میان اجزای کلام نقش دارد. ازاین‌رو، برای فهم دقیق یک دلیل باید مناسبات عرفی حاکم بر آن را نیز در نظر گرفت.
استاد حوزه اصفهان تناسب حکم و موضوع را یکی از عوامل مؤثر در فهم ادله دانست و گفت: گاهی عرف از طریق همین تناسب، بخشی از معنای جمله را روشن می‌کند و در مواردی نیز در تشخیص موضوع حکم نقش دارد؛ برای نمونه، در موضوعاتی مانند قمار نمی‌توان بدون توجه به فهم عرفی، محدوده موضوع را مشخص کرد.
وی با تأکید بر اینکه معنای الفاظ همیشه ثابت و مستقل از کاربردهای عرفی نیست، تصریح کرد: الفاظ هسته اولیه‌ای از معنا دارند، اما فهم نهایی آن‌ها با توجه به کاربرد، سیاق و تناسب میان اجزای کلام شکل می‌گیرد؛ بنابراین نمی‌توان در همه موارد، معنای واژه‌ها را به تعریفی ثابت و جدا از بافت جمله محدود کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین معتمدی در توضیح این مبنا، به ترکیب «یک کیلو گندم» اشاره کرد و گفت: معنای چنین ترکیبی تنها از کنار هم قرار گرفتن معنای تک‌تک واژه‌ها به دست نمی‌آید، بلکه تناسب میان آن‌ها و کاربرد متعارفشان نیز در فهم ترکیب مؤثر است؛ حتی ممکن است عرف در کاربرد روزمره این عبارت، وجود برخی ناخالصی‌های متعارف را نیز لحاظ کند.
وی با اشاره به مسئله تطبیق مفاهیم بر مصادیق افزود: در روش فقهی آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی، تشخیص مصداق نیز امری عرفی است و نمی‌توان آن را در همه موارد فرایندی قهری و مستقل از فهم عرف دانست. ازاین‌رو، در بررسی موضوعات باید دریافت عرفی از مصداق را مورد توجه قرار داد.
استاد حوزه اصفهان برای تبیین این مسئله، به مفهوم تسلط انسان بر اموال خود در قاعده «الناس مسلطون علی اموالهم» اشاره کرد و گفت: برای تشخیص اینکه این تسلط شامل اعراض از مال نیز می‌شود یا خیر، باید بررسی کرد که عرف چه جایگاهی برای اعراض قائل است و آیا آن را از مصادیق تسلط بر مال می‌داند یا نه.
حجت‌الاسلام والمسلمین معتمدی همچنین با اشاره به برخی مفاهیم دارای مرزهای غیرشفاف، از جمله مفاهیم مربوط به زن و مرد و موضوع خنثی، اظهار داشت: در چنین مواردی، صرف جست‌وجوی یک مرز لفظی و ثابت برای تعیین مصداق کافی نیست و باید مجموعه دریافت‌های عرفی و مناسبات حاکم بر مفهوم را در نظر گرفت.
وی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه ملاکات عرفی و احتمال دخالت دادن برداشت‌های عرفی در احکام دینی بیان کرد: تناسب حکم و موضوع خود یکی از دال‌های جمله است و در فهم ملاک نیز نقش دارد؛ اصل اولیه در فهم مفاهیم و مناسبات، رجوع به عرف است، مگر اینکه دلیل دیگری نشان دهد شارع معنای متفاوتی را اراده کرده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین معتمدی، تفاوت ترکیب‌هایی مانند «زمین خوردن» و «یک کیلو گندم» را از منظر ساختار معنایی توضیح داد و گفت: در برخی ترکیب‌ها، معنای مجموعه به‌صورت تثبیت‌شده در زبان وجود دارد، اما در ترکیب‌هایی مانند «یک کیلو گندم»، فهم معنای نهایی به شناخت مفردات و تناسب میان آن‌ها وابسته است.
استاد حوزه اطمینان را از مبانی مهم در فرایند استنباط دانست و اظهار داشت: اطمینان زمانی حاصل می‌شود که نتیجه استنباط با وجدان انسان سازگار باشد و در برابر آن، دغدغه جدی درباره احتمال خطا وجود نداشته باشد.
وی تأکید کرد: روش فقهی آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی بر پیوند میان استدلال، وجدان و ارتکازات عرفی استوار است؛ رویکردی که فهم ادله و تطبیق احکام بر موضوعات را با دریافت‌های متعارف انسانی هماهنگ می‌کند و بررسی منسجم مبانی و ابعاد آن، برای شناخت دقیق‌تر این شیوه علمی ضرورت دارد.
نظر شما